تفاوتهای لائیسیته با سکولاریسم

تفاوتهای لائیسیته با سکولاریسم



محمدحسین صدیق یزدچی

چهارشنبه ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۹

بخش:
اندیشه - تازه‌ها


شهریور: ایران تنها کشور جهان است که حاکمیت آن، بر اساس قانون اساسی‌اش، در اختیار روحانیت و در رأس آن نهاد ولایت فقیه است. در چنین شرایطی، بی‌دلیل نیست که مفاهیمی مانند سکولاریسم و لاییستیه در چند دهه گذشته در ایران بیش از هر زمان دیگری مطرح و تبدیل به یکی از خواسته‌های اساسی نیروهای اپوزیسیون و نیز مردم ایران شده است. در این راستا و برای بسط و تعمیق هرچه بیشتر گفتمان سکولار و لاییک، وب‌سایت شهریور رشته‌مقالاتی را در این زمینه منتشر می‌کند.

از جهت مقایسه با فرانسه کاتولیک، تامّلات هگل برسکولاریزاسیون دراین کشور روی رادیکالیسم انقلابی و نه سیاستهای دینی متفاوت مکث می کند. به نظر فیلسوف آلمانی شدّت و تندی انقلابی می تواند جهت خود را به رادیکالیتهء «لائیسیته» متوجّه کند. و باز اینکه علت این شدّت و تندی نتیجهء تعارضی نیرومند علیه کلیسای کاتولیک است. تعارضی که در عرصهء کلیسای رفرم پرتستانی دیده نمی شود ونیازی بدان نبوده.

دراین نوشتار به شرح تفاوت  های ذهنیت لائیک با سکولاریزم می پردازم. خصلت های عمدهء آن دو را درگنجایش مقاله ای توضیح می دهم. وآنگاه تمایزلائیسیته ومشخصا «مدل فرانسوی» آن را درحراست و تضمین آزادی ها درنهادهای سیاسی (دولت و پارلمان) ونهادهای حقوقی و ساختار آموزش یا مدرسه در تمام سطح ها نشان می دهم. آنگاه به روشنی می بینیم که لائیسیته حرمت گذار ترین ذهنیّت یا وضع گیری نسبت به حقوق آزادنهء انسان و روابط اجتماعی اوست. واینکه لائیسیته مدام و بی وقفه ارزش های اومانیستی یا انسان گرای دموکراتیک درروابط جمعی انسانی را دامنه دار می کند. و حراست ازآزادی های فردی و بقای دموکراتیک کلیّهء تشکّل های جمعی مثل احزاب و جمعیت ها و آزادی بیان و پراکندن اندیشه ها را برعهدهء خود می شناسد. لائیسیته همدوش با سکولاریسم به روشنی وبی ابهام به همگان نشان می  دهد که بنیان حقوقی که روابط اجتماعی انسان ها را در همهء عرصه ها تنظیم ومدیریت می کند، فقط وفقط از ارادهء آزاد، عقلانی و بدون قیّم انسان ناشی میگردد. روشن وبی ابهام نشان می دهد که هیچ اصل یا مبدائی قدسی یا ربوبی مثل خداوند یا پیامبری وتحت هرعنوانی که باشد، کوچکترین اعتباری درامرتنظیم روابط سیاسی یا حقوقی یا اجتماعی انسان ندارد. چرا که معنی ساده وبی ابهام «سکولاریسم» مشروعیّت بی اما واگر ارادهء آزاد وعقلانی انسان به جای ارادهء خداوند است. به سخنی تنها ارادهء آزاد وعقلانی وبدون قیّم انسان و نه خداوند سنجهء معنای زیستن و اعتباربخشیدن به ارزش هائی ست که زیست اجتماعی انسانها را مدیرّیت می کند.

پیش از هرشرح وبسطی دانسته شود که تحقق ابتدائی ترین وساده ترین آزادی های سیاسی فردی واجتماعی درجامعهء ایران مثل هرجامعهء دیگردرگرو سکولاریزاسیون یا لائیسیزاسیون(غیر قدسی یا غیر دینی گردانی) کامل تمام نهادهای عمومی : دولت و آموزش ونظام حقوقی با هدف رهایی ازاستبدادهای دینی وهرنظام ایدئولوژیک است. اما قصد من ازپژوهش و تالیف درسوژهء لائیسیته یا سکولاریزم، آگاه گرداندن ایرانیان به ضرورت بی اما واگر ِپذیرش وتحقق آن درجامعهء ایران است. زیرا جامعهء ایران بنا بر نظامات وارزش های سیاسی/ اجتماعی خود زیر سیطرهء ویرانگرضّد ارزش های اسلامی و حکومت اسلامی ست. بنابراین نخستین گام و امکان رهایش جامعه ازاستبدادهای دین اسلام و شریعت آن وگذر به نظامی سیاسی آزادی خواه وعدالت جو، آن هم درمعنی ومفهوم اومانیستی کلمه، درگرو تحقق لائیسیته یا سکولاریزم دراین جامعهء است. به سخنی سکولاریسم یا لائیسیته تنها امکانی ست که می تواند جامعهء زیرسیطرهء استبدادهای دینی/پادشاهی ایران را به آستانهء جامعه ای سیویل (مدنی) برساند. ازاین رو هرفرد ایرانی، اعم از دیندار وغیردیندار باید بداند که ۱ــ پیدایش وتامین یا تحقق آزادی های نخستین وحقوق بنیادین بشردرجامعهء ایران یا هرکشوری وهرجامعه ای خواه مسلمان، یا یهودی یا مسیحی وغیر آن، با سکولاریزاسیون یا لائیسیزاسیون، یعنی غیرقدسی یا غیر دینی گردانی ِتمام نهادهای عمومی پیوندی جدائی ناپذیردارد. ۲ــ لائیسیته یا سکولاریزاسیون، ذهنیّتی ست که به نحو روشن و قاطع قلمرو عمومی را از قلمرو خصوصی جدا می سازد واز دخالت هر یک از این دو در قلمرو دیگری با قاطعّیت جلوگیری می کند. ازاین رو لائیسیته باورهای دینی به هرشکل و تظاهرآن ها را در قلمرو خصوصی ابقا می کند. از طرفی لائیسیته یا سکولاریسم به هیچ عنوان باورهای دینی واجرای مناسک آنرا در حیطهء خصوصی تهدید نمی کند وحریم شخصی انسانها را خدشه دار نمی سازد. به این شرط که ایمان دینی وملزومات آن منحصرا در قلمرو خصوصی ابقا گردد. چنان که ویکتور هوگو نویسندهء مشهور فرانسوی درسخنرانی ۱۵ ژانویهء ۱۸۵۰خود در پارلمان فرانسه می گوید « من می خواهم واین خواست را تکرار می کنم چنانکه پدران ما می خواستند، کلیسا در خانه خود جای گیرد و دولت هم در جایگاه خویش». این نظر چونان شعار ذاتی سکولاریسم ولائیسیته بر تارک آن نقش بسته. باری دراین واقعیت کوچکترین تردید و اما واگری وجود ندارد. بنابراین هرگونه مخالفت یا دشمنی یا معارضه به هرشکل وبهانه ای با این واقعیت، یعنی منحصرساختن اعتقادات وسنن و مناسک دینی در قلمرو خصوصی و فقط در قلمرو خصوصی، باری ستیزه جوئی با آزادی های مسلّم و قطعی انسان ست. واینکه نفی وانکار این واقعیت و این شفافیّت میان قلمرو عمومی و قلمرو خصوصی وتحقق آن در جامعهء ایران رهائی این جامعه ازاستبدادهای دینی را به تاخیرافکنده و بقای نظام سرکوبگر اسلامی در ایران را تضمین می کند.

اما درنگاه نخست میان لائیسیته با سکولاریسم تفاوتی دیده نمی شود. زیرا مبانی هردو ذهنیّت درخاک و بستر «روشنگری» aufklärung قرن هجدهم رشد کرده وتوانا شده و بقای دموکراسی را درکشورهای آزاد تضمین نموده اند. ارزش های والای روشنگری، که امروزهم تضمین بی چون و چرای آزادی ها و دموکراسی و زیستن آزاد است، درمتن دو فرهنگ فرانسوی و آلمانی، فرانسهء کاتولیک و آلمان پروتستان، دردو جریان تاریخی اما همدوش یکدیگر تحقق یافته است. شاخص ترین و ابتدائی ترین عمل روشنگری درعرصهء عمومی جوامع اروپائی، گذر یا بیرون رفتن ازاتوریته های مسیحّیت و دگم های آن بود که اندیشهء انسان اروپائی را پانزده قرن در چیرگی خود داشت. روشنگری، مسیحیت وارزش های قدسی مآب آنرا ابتدا از نهاد دولت وسپس از نظام حقوقی و مدرسه وآموزش بیرون راند و «عقل»/ raison ، یا عقل نقّاد را به جای «ایمان» دینی نشاند و عقل وتجربه را ملاک شناخت ساخت و آنگاه راه سکولاریزه شدن نهادهای عمومی در اروپا را گشود. این مهم در دو روند همدوش یا دو ذهنیّت : لائیسیته یا لائیسیزه کردن و سکولاریسم یا سکولاریزه کردن، یعنی ( این جهانی وغیر قدسی گردانی) ارزش های عصرمدرن را واقعیت بخشید. نخستین یعنی لائیسیته در جامعهء کاتولیک فرانسه و آن دیگر، یعنی سکولاریزم درجامعهء پروتستان آلمان و انگلستان شکل می گیرد.

از این رو یگانه ملاک ارزش گذارنهادهای عمومی چه درلائیسیته و چه در سکولاریسم ارادهء آزاد و عقلانی و بدون قیّم انسان آزاد است. انسان آزاد یعنی انسانی که درک وشعورش بر محور اتوریتهء عقل نقّاد و قواعد آن عمل می کند. انسانی که درک و آگاهی وی در غلبه یا سیطرهء هیچ نظام آمرانهء ایدئولوژیک یا هیچ نظام آمرانهء دینی وهیچ پدیدهء قدسی یا قدسی مآب شکل نگرفته. انسانی آزاد از تمام آموزه های القائی دین وهر دینی. درشکل گیری نهادهای عمومی مثل نهاد دولت یا مدرسه وآموزش هم هیچ مبدئیّت قدسی یا ربوبی یا ارادهء قدسی مثل خداوند یا عنصر وحی و پیامبری، و هیچ نهاد دینی مثل کلیسا و خواست آن دخالت و حضوری ندارد.

برخی از اهل نظر ایرانی که خواهان نظام سیاسی غیردینی هستند، می پرسند چرا اندیشه ورزانی همچون این قلم لائیسیتهء فرانسوی را برسکولاریسم مثلا برمدل آلمان یا انگلستان ترجیح می دهند؟ ادامهء این نوشتار دلایل نظری و تاریخی این تفاوت را، البته به اجمال توضیح می دهد.

اما تفاوت های لائیسیته با سکولاریسم

سکولاریزاسیون بنابرتعریفی ازمیان برداشتن برتری و تفوّق مستقیم دین و ارزش های آن درساختار دولت و سپس نظام حقوقی و نهاد آموزش است. طی این روند اعتقادات متعّدد و گوناگون دینی هم ارز وهمدوش یکدیگر گشته و پراکندگی باورهای دینی را به نحو یکسان در جامعه به نتیجه رسانده اند. این مهم بار نخست در تاریخ بشری در(اروپا) به انجام می رسد. طبعا بخشی ازاین اعتقادات دینی دراروپای مسیحی مربوط به آئین مسیحیّت و کلیساست. طی این روند، یعنی پراکندگی اعتقادات دینی، امکان برتری مذهبی خاص مثلا کاتولیک را درعرصهء اروپای مسیحی از میان برمی دارد. این مهم به مثابه انقلابی تاریخی از درون ساختار دین یعنی کلیسا، به انجام می رسد که بدنبال ، چگونگی آنرا توضیح می دهم. این روند در تعبیراندیشه ورزانی مثل ماکس وبر [جامعه شناس] و مارسل گوشه /M.Gauchet [فیلسوف و تاریخدان معاصر فرانسوی] «بیرون رفتن از دین» یا «سحر زدائی عالم۱»/ Désenchentement du monde نام گرفته. عکس این روند «سحر گردانی عالم» است که درفرهنگ ضّد عقل اسلامی/ شیعی ایرانی «سحر» یا امر غیبی عنصرمحوری و تعیین کننده است. درحکومت اسلامی حاکم بر ایران ضّد ارزش های اسلامی برمحورسحرگردانی عالم گردش می کند [مثل اعتقاد به پدیده مهدی موعود]. به سخنی تمام نهادهای ارزشی/ تاریخی ایرانی در کار«سحرگردانی» انسان وعالم اند.

اما لائیسیته از جریان تحوّل ساختار دولت می آغازد. دولتی که در مقابل کلیسا و اتوریته های آن می ایستد. دولت مدرنی که در فرانسه و با انقلاب، ذهنیّت سکولر را ملاک نخستین پیدایش دولت غیر دینی، و نه ضّد دینی، می گرداند. این دولت، دین را از عرصهءعمومی بیرون می راند. آنچه از این تفاوت دریافت می شود این است که ِاعمال واجرای سکولاریزاسیون در جوامع پرتستان آن هم دربستری تاریخی و طی روند تحول در درون کلیسا و رفرم لوتری، دولت و دیگر نهادهای عمومی را از ارزش های مسلط مسیحیت بتدریج می پیراید. طی این رفرم مرکزیّت کلیسا و سلسله مراتب روحانیّت آن مبتنی برمحورّیت پاپ، متلاشی و ویران می شود. سلسله مراتب روحانیان کاتولیک به نام واسطه گان میان عیسی مسیح با مسیحیان عادی یا läics، علاوه از وجدان دینی توده ها، قرن ها اهرم های گردانندهء قدرت سیاسی را دراروپای کاتولیک در اختیار داشتند. کلیسای رفرم [پرتستان] طی چند قرن درآلمان وانگلستان وکشورهای اروپای شمالی مستقر می شود وقدرت کلیسای کاتولیک را در این کشورها متلاشی می کند وخطر تهدید و دخالت روحانیّت مسیحی/ clergé در امور دولت ودیگر نهادهای عمومی را از میان برمیدارد. به سخنی قلمرو عمومی و در راس آن نهاد دولت درکشورهای پرتستان مثل آلمان، از اختیار کلیسا وروحانیان ومقامات آن رها می شود.

اما کلیسای کاتولیک چنین نیست. زیرا همواره حتی امروز مدعی دخالت در امورروزمرّهء شهروندان است. مثلا سال گذشته هنگامیکه لایحهء قانونی ازدواج همجنس گرایان در فرانسه ومجلس ملی مطرح گردید، کلیسای کاتولیک وارد عمل شد وفرانسویان را به تحریم این طرح فراخواند. قهرا درجمهوری لائیک امروز فرانسه کلیسای کاتولیک بیش از اعتراضی ساده نمی تواند پیش رود. اما پروتستانهای فرانسه وبعنوان مسیحی مومن ونه شهروند سیویل هیچ واکنشی مثبت یا منفی نسبت به ازدواج همجنسگرایان نشان ندادند. دانسته شود که کلیسای کاتولیک هم امروز نیز برای تداوم دموکراسی تهدیدی خفته است. امروز هم در سودای بازستادن قدرت سیاسی گذشته هائی ست که مرده است. درحالی که که در آلمان پرتستان چنین تهدیدی از سوی کلیسای پرتستان متوجّه نهادهای عمومی نیست.

حال ببینیم کلیسای رفرم (پرتستان) چگونه بستر سکولاریزاسیون روابط اجتماعی شهروندان را می گسترد. مارتین لوتر پی افکن کلیسای رفرم پروتستان در آغاز قرن شانزدهم با آموزه های خود می کوشد تا طی سه اقدام بنیادین اتوریته های کلیسای کاتولیک، یعنی قدرت روحانیت آنرا که تا آن تاریخ[۱۵۱۷ میلادی] پانزده قرن برقرار بوده، ویران سازد و رفرم خود را به اجرا درآورد. دراین تاریخ لوتر رفرم خود را که در ۹۵  تزمطرح شده بود بر درکلیسای شهرWittemberg در آلمان اعلان می کند.

Clergé و laïcs روحانیان وتوده ها

چنانکه می دانیم ازآغاز پیدایش کلیسا، حتی پیش از آغازیدن قرون وسطی درقرن چهارم میلادی جامعهء مسیحی ازدوطبقهء مشخّص تشکیل می شد.

۱ــ ecclésiastique یا clergé یعنی روحانیان [آباء کلیسا] و ۲ــ laïcs مردم عادی بطور اعّم. کلیسای کاتولیک، که کلیسای رومن شناخته می شد، از آغاز پیدایش خود روحانیان را واسطهء پیوند لائیک ها [ مردم عادی ] با عیسی مسیح (پسر) و خداوند ( پدر) می گرداند و آنان را از امتیازی ربوبی برخوردار می سازد. بطوریکه هر گونه ارتباطی با عیسی مسیح را با وساطت پدران کلیسا ممکن می سازد. در راس سلسله مراتب روحانیت کلیسا پاپ مستقر گشته که همگان اعمّ از پدران کلیسا تا لائیک ها در اطاعت اویند و اوست که فیض پدر(خداوند) وپسر(عیسی) را به مومنان می رساند. تمایز طبقهء روحانیان از لائیک ها و برخورداری امتیازات ایشان، آنان را در طول تاریخ قرون وسطی مرجع قدرت سیاسی و دخالت درساختار دولت درجوامع اروپای مسیحی/کاتولیک، می گرداند. تا آنجا که پادشاهان وجملگی سینیورها (مالکان واشراف) نخست در اطاعت بی چون وچرای پاپ وسپس دیگر مراتب کلیسا قرار می یابند.

بنابراین مارتین لوتر طی نخستین یورش به کلیسای کاتولیک تمایز و برتری روحانیان بر لائیک ها یا مسیحیان عادی را ازمیان برمی دارد. دردومین اقدام نقش وجایگاه ربوبی پاپ چونان یگانه واسطهء فیض قدسی و ارتباط با عیسی را هم متلاشی می کند. از سوی دیگر کلیسای کاتولیک معتقد بود و هنوزهست که پاپ تنها اتوریتهء مسیحی ست که حّق تفسیر کتاب مقّدس را دارد. نیز آنکه وی هرگز دچار خطا نمی شود. لوتر این اعتقاد رایج را منسوخ می کند. از نظر او پاپ هیچ امتیازی بر دیگر مسیحیان حتی ساده ترینشان ندارد بلکه همانند دیگرمسیحیان است. لذا لوتر پاپ را ازکلیهء امتیازات می پیراید.

نخستین یورش لوتر به کلیسای کاتولیک و از میان بردن تمایز روحانیان با لائیکها اقدامی بی نظیر در تاریخ کلیسا بود که طی آن سیطرهء مطلق کلیسا در جامعهء پروتستان بعدی مثل آلمان متلاشی می شود ومسیحیان عادی (مردم) همدوش روحانیان می گردند. این اقدام لوتر به سلطهء پانزده قرنی آبأ کلیسا نقطهء پایان می بخشد. دراقدام مهمی دیگر لوتر به نظریهء رایج کلیسا که غسل تعمید را حق انحصاری روحانیان یا آباء کلیسا می داند، یورش برده واعلان می کند که عمل غسل تعمید حق مسلّم هر مسیحی ست ودر این مهم اختلافی بین فرد روحانی وفرد لائیک وجود ندارد. بنابراین لوتر اعلان می کند که «همهء مسیحیان مثل روحانیان اند. هر مسیحی می تواند به سادگی وآزادانه با خدای خود گفتگو کند. بدون آنکه در این ارتباط نیازی به واسطه باشد. هم چنین همهء مسیحیان می توانند کتاب مقّدس را بخوانند وبفهمند. وبالاخره آنکه همهء باورمندان به مسیح در شأن ومقام یکسانند هر چند که دارای پایگاه اجتماعی یکسان نباشند. یعنی کشاورزان یا افزارمندان یا دیگر گروه های شهر نشین که همان لائیک ها هستند، نسبت به روحانیان ازمقامی نازلتر برخوردار نیستند بلکه با مقامات کلیسا همدوش وبرابراند. زیرا روحانی مسیحی اعم از پاپ ودیگرپدران کلیسا با مردم مسیحی عادی نزد خداوند مرتبه ای یگانه دارند.»

این اقدام مارتین لوتر برای بار نخستین همهء قشرها وطبقات اجتماعی اروپائی را برابر اعلان می دارد. این مهم یکی ازمبانی پیدایش آزادیهای سیاسی اومانیستی وسپس سکولاریزاسیون درعرصهء اروپا به ویژه آلمان وانگلستان می گردد. از اینجاست که رفرم کلیسای پروتستان چونان انقلابی تاریخی راه سکولر شدن جامعهء دینی را می گشاید. این مهم البته در جامعه یا جوامع اروپائی کاتولیک مثل فرانسه واقع نمی شود. زیرا کلیسا همچون گذشته به سیطرهء خود تا انقلاب ۱۷۸۹ادامه می دهد و حتی بعد از انقلاب می کوشد بخش مهمی از امتیازات خود را حفظ کند.

می توان از وجه تاریخی به جریان سکولاریزاسیون انگلیسی در مقایسه با تاریخ لائیسیزاسیون فرانسوی یا همان لائیسیته، نظر کرد. اینکه در لائیسیته فرانسوی با ارادهء دولت عقلانی قدرت کلیسا از عرصهء دولت و دیگر نهادهای عمومی بیرون رانده می شود. اما سکولاریزاسیون، چنان که توضیح دادم ، گذر از برتری مستقیم مسیحیّت بردیگر ادیان است. که نظامات مسیحّیت ازسوی دولت تابع کلیسا ویا پادشاه دراختیار کلیسا به توده تحمیل می شده. اما در نهایت با رفرم لوتری کلیسا درجوامع پرتستان بطور مشخص به تعدّد و برابری باورها ونهادهای دینی دیگر گردن می نهد. ودولت نیز از هیچ مذهبی مشّخص حمایت نمی کند. اما از طرفی نقش عمومی سازمان های دینی ومشخصا کلیسا در نظام سکولر مبهم می ماند. ابهامی که هم امروز نیزدر آلمان یا انگلستان در باب اختیارات کلیسا وهردینی دیگر مشهود است. اما این ابهام استقلال کامل نهادهای عمومی مثل دولت را تهدید نمی کند. زیرا که آموزه های پرتستانیسم دندانهای زهری مسیّحیت را کشیده. پس روحانیان پروتستان، پاستورها، هیچ ادعای حکومتگری وسروری بر توده را ندارند. یک پاستور پرتستان خود را فقط خدمتگذار کتاب مقّدس می شناسد و بس. کاری که از هر مسیحی عادی برمی آید. از این رو کلیسای رفرم در آلمان یا انگلستان هرگز به حریم اختیارات دولت و قدرت سیاسی نزدیک نمی شود ودر مقابل آن کاملا خنثی ست.

باری می توان گفت که درجوامع پروتستان سکولاریزه شدن عرصهء عمومی از «درون» می آغازد. سکولاریزاسیونی که کلیسا ها از حقوق مشخّص والبته محدودی برخوردارمی شوند. در حالیکه درجمهوری لائیک نهاد دولت تنظیم کنندهء حدود عمل اهل دیانت از جمله کلیساهاست. که طی آن دولت کلیسا را که از قدرتی برتر برخوردار بوده، از عرصهء عمومی بیرون میبرد.

چنین مقایسه ای در«درسهائی درباب فلسفهء تاریخ» هگل بطور دقیق منعکس گشته. هگل می گوید : «در آلمان Aufklärung روشنگری ازجانب الهّیات برخاسته. اما در فرانسه همو[روشنگری] بی درنگ معارضه با کلیسا را پیش گرفته. در صورتیکه در آلمان روند سکولاریزاسیون پیشاپیش واز جریان رفرم کلیسا راه را گشوده وهموار کرده بود…… [درآلمان] بی عدالتی غیر قابل وصفی که از دخالت قدرت روحانی در امور سکولر[امور زندگی معمول] ناشی می شده، وجود نداشته. و نه حتّی نوع دیگری از قدوسّیت مشروع وشناخته شدهء پادشاه یا سلطانی که نقش داور را ایفا می کند هم دیده نمی شود» .

Hegel « Leçon sur la philosophie de l’histoire 4 partie, paris, Verin,1963,p. 338-339) )

چنین مقایسه ای با تاریخ آلمان سازش پذیر است. تاریخی که جریان رفرم کلیسا را با خود همراه دارد. به سخنی در آلمان پیشتر میان قوانین دینی موجود و حقوق ناشی از ارادهء آزاد انسانی نوعی سازش انجام گرفته. لذا هگل ستون پایهء مدرنیته را در این سازش می بیند. اینکه لوتر با تاکید بر اصل وجدان آزاد [ فرد مسیحی] حتی در امور ایمانی پرچم مدرنیته را برمی افراشد. در صورتی که چنین مصالحه ای در مذهب کاتولیک بوجود نیامده. هگل تاکید می کند که : « کلیسای پرتستان خود به آشتی دین با حق آزاد [ انسان ] اقدام کرده.» [ همانجا ] درحالیکه درفرانسه اصل ارادهء آزاد معارض ومخالف قوانین موجود،[ قوانین کلیسا ] بوده.

هگل اما در ادامهء تحلیل خود ودر همان صفحه به ستایش انقلاب فرانسه می پردازد و آن را چونان «فجر بینهایت خورشید یا روشنائی» می بیند. انقلابی که آغاز واقعی بنیان گذاری موّثر وپایدار کلیّهء هنجارهائی ست که بربنیان ِمدرن ِ «روح آزاد» نهاده شده. که البته رفرم کلیسا پیش تر راه آن را گشوده واصل آزادی وجدان را پی نهاده است. و به یقین همان رفرم پرچم را برافراشت و راه «آزادی» راهموار ساخت.

از جهت مقایسه با فرانسهء کاتولیک، تامّلات هگل برسکولاریزاسیون دراین کشور روی رادیکالیسم انقلابی و نه سیاست های دینی متفاوت مکث می کند. به نظر فیلسوف آلمانی شدّت و تندی انقلابی می تواند جهت خود را به رادیکالیتهء «لائیسیته» متوجّه کند. و باز اینکه علت این شدّت و تندی نتیجهء تعارضی نیرومند علیه کلیسای کاتولیک است. تعارضی که در عرصهء کلیسای رفرم پرتستانی دیده نمی شود ونیازی بدان نبوده. زیرا جنبش رفرم عرصهء «مدرنیزه کردن» مسیحیّت را کوبیده و گذر به مدرنیته را آسان گردانده. بدین ملاحظات می توان گفت که رفرم پرتستانی چونان انقلابی دینی توانست تا Aufklärung / روشنگری را در آلمان به نحو محافظه کارانه در عرصهء سیاسی بگسترد. نیز همین انقلاب دینی رفرم در نهایت، تعارض میان عقل ومذهب مسیحیّت را هم مورد مداقّه قرار داد. به سخنی این مهم [تعارض عقل ودین] وپرداختن جدّی بدان خود سنتزی از رفرم پرتستانی ست. در صورتی که معماران روشنگری فرانسه مثل ولتر و روسو و دیگران به جهت وضع گیریهای استبدادی وانعطاف ناپذیر کلیسای کاتولیک، نسبت به مذهب وضع گیری تهاجمی توام با بیانی ارادی هجوآمیز پیشه کردند. که حملات این اندیشه ورزان از مسیحیّت عبور کرده وهمهء ادیان صاحب کتاب و پیامبری را درشمول می گیرد.

در بخش بعدی ودر پیوند با این سوژه، وضعیّت تاریخی/اجتماعی ایران شیعی مذهب و چگونگی گذر از قدرت روحانیّت شیعی واسلام حکومتگرای را که با تحقّق لائیسیته میّسر خواهد گشت، شرح خواهم داد. خواهیم دید که شرایط سیاسی/دینی ایران و ساختار روحانیت شیعی تشابه های بسیاری با ساختار کلیسای کاتولیک دارد. ازاینرو متلاشی کردن قدرت روحانیت شیعی ایران تنها با مدل لائیسیتهء فرانسوی و نه سکولاریزم کشورهای پروتستان امکان پذیر است. و باز اینکه جامعهء ایران بدون خنثی سازی قدرت اهریمنی روحانیت، آزادی ها را تجربه نخواهد کرد.


ارسال این مطلب:

لينک کوتاه اين مطلب :

نظرات بسته است.